Toprak üstünde hayat sürdüğümüz yuva, yiyecek gıdalerimizin yetiştirildiği tarla, içimizi açan çiçeklerin hayat bulduğu bir varlıktır. Bu yazımızda yer şekilleri, ana kaya, iklim ve vakit gibi unsurlarla meydana gelen toprağın dünyanın çapında ve Türkiye’de tespit edilen çeşitlerinden, dağılımından ve katmanlarından bahsedilmiştir.

Toprak denildiğinde aklınıza ilk olarak gözle görülür olan, üstünde bulunduğumuz kütleler gelebilir. Ancak toprak çok derin katmanları tespit edilen bir oluşumdur. Bütün toprak kütleleri, en alt katmandaki ana kayaya bağlıdır. Toprağın üst tabakası insanların ve bütün canlıların beslenmesinde asli kaynak vazifesi görmektedir.

Verimliliğini gerçekleştiren ve humusça varlıklı olan kısım toprağın üstten 10 cm’lik tabakasına denk gelmektedir. 1 gram toprağın ortamında milyonlarca canlı bulunmaktadır. Bu canlılar ise natural hayatın ve ekosistemin devamlılığı amacıyla son derece mühim bir yere sahiptir. Normal yapıda bir toprağın yarısı katı maddelerden diğer yarısı boşluktan oluşmaktadır.

Bu katı maddelerin %45’lik alanı organik, %5’lik alanı inorganik maddelerden ortaya gelmektedir. Toprağın yarı bölümünü ortaya getiren boşluğun ise yarısı hava, yarısı sudan ibarettir. Toprakların teşekkülünde ve çeşitliliğinde iklimsel hadiseler etkili bulunduğu amacıyla her bölümde değişik toprak çeşitleri görülmektedir. Biz yazımızda evvelce ülkemizde görülen, daha sonrada dünyanın çapında görülen toprak çeşitlerini detaylı bir şekilde anlatacağız.

Toprak Nasıl Neden Oluşur?

Aslında toprak zemininde tespit edilen ana kayanın bir parçasıyken; kimyasal ve fiziksel çözünmeler neticesinde ufalanarak günümüzdeki durumunu almıştır.

Fiziksel çözünme: Mekanik çözünme olarak da tanınan bu çözünme şekli günlük sıcaklık farklarını kendine baz alır. Genel olarak günlük sıcaklık farkları arasında geniş değişiklıkları olan karasal iklim yerlerinden; İç Anadolu, Doğu Anadolu ve Güneydoğu Anadolu yerlerinde görülür.

Kimyasal çözünme: Fiziksel çözünmenin tam tersi nemli ortamlarda ve ılıman iklim özelliklerinin gördüğünüz bölgelerde gerçekleşmektedir. Türkiye’de en çok Doğu Karadeniz srandardınde yaşanan bir çözünme olayıdır.

Türkiye’deki Toprak Çeşitleri Nelerdir?

Ülkemizde belli başlı toprak çeşitleri ve kısaca özellikleri şu şekildedir;

  •     Alüvyal Topraklar: Bu topraklar suyun kuvvetinin taşıma ve biriktirme tesiri ile oluşmuş topraklardır. Alüvyal toprak genellikle akarsuyun denize döküldüğü noktalarda delta ovası şeklini alarak yerleşir. Tarım alanları olarak kullanılması amacıyla çok elverişlidir.
  •     Laterit Topraklar: Genel olarak Doğu Karadeniz kısenearında görülen bu toprak çeşidi tarım yönünden yetersizdir bir topraktır.
  •     Terra-Rossa Topraklar: Akdeniz ikliminin gördüğünüz yerlerde karşımıza çıkabilecek olan bu toprağa kırmızı toprak da denir. Bunun sebebi renginin kırmızıya benzemesidir. Toprak rengindeki kırmızılığı içersinde tespit edilen demir oksitten almaktadır.
  •     Podzol Topraklar: Nemli ortamlarda ama soğuk havalı bölgelerde görülen toprak çeşididir. Genellikle Batı Karadeniz bölgesinde görülür.
  •     Kahverengi Orman Toprakları: Coğrafi şartlara göre belirlenmiş orman kuşağında yer alan bölgelerde görülen kahverengi topraklar gerektiğince verimlidir.
  •     Çernezyom: Erzurum-Kars gibi Doğu Anadolu illerinde görülen çernozyom gerçekte içersinde bulundurduğu humus seviyesi sebebiyle verimli bir topraktır ama Doğu Anadolu’nun hava şartları sebebiyle tarıma elverişli değildir. Çernozyom halk arasında kara toprak olarak bilinir.
  •     Kestane Renkli Bozkır Toprakları: Toprak türlerinin Türkiye’de yaseneışı yönünden en çok görülen toprak tipidir. Çünkü karasal iklim görülen yerlerde görülür. Türkiye’nin de çoğu bölgesi karasal iklim tesiri altındadır. Bu topraklarda genellikle tahıl tarımı yapılır.
  •     Diğer Toprak Çeşitleri: Halomorfik toprakların tuz oranları gerektiğince çokdır. Tuz Gölü ve Konya srandardınde görülür. Kalsimorfik topraklarda kireç seviyesi olması gerekenden çokdır. Tuz Gölü ve Van Gölü çevresindeki topraklar buna numune verilebilir. Hidromorfik topraklar isminden de anlaşılacağı gibi su seviyesi çok olan topraklardır. Bataklık olan bölgelerde sıkça rastlanır. Trakya srandardınde görülen taşlı ve kireçli topraklara ise vertisol-rentzina adı verilir.

Yeryüzündeki Başlıca Toprak Türleri ve Genellikleri

Üzerinde bütün canlıların barındığı ve hayat alanı bulduğu toprak bizler amacıyla çok mühim bir yere sahiptir. Ancak tabiata bilinçsizce zarar verme ve hatalı davranışlarımız yüzünden her sene belirli bir oran toprak kaybolmaktadır. Yeryüzünde tespit edilen toprak çeşitlerini asli olarak 3 ana başlık altında ele alırsak, bunları; zonal, azonal ve intrazonal olarak sınıflandırabiliriz.


Zonal Topraklar

Düz ve az eğilimli yerlerde oluşmuş toprak türüdür. Ana kayaçların bulunduğu yerde ayrışması neticesinde oluşmaktadır. Bunlar oluşum şekillerine göre; humuslu, kireçli, kumlu ya da killi olabilir. Zonal ya da yerli toprak türü kendi arasında şu şekilde sınıflandırılmaktadır.


Laterit Topraklar

Sıcak ve nemli tropikal bölgenin toprak türüdür. Kiremit kırmızısı bir renge sahiptir. Tarım gerçekleştirme amacıyla çok elverişli topraklar değildir.


Terra Rosa (Kırmızı) Topraklar

Ülkemizde de tespit edilen bu tür Akdeniz ikliminin hüküm sürdüğü yerlerde görülmektedir. Humus bakımından fakirdir. Bunda da kimyasal çözünme yeteri kadar olmasına karşın tarımda verim alınmaz.


Kahverengi Orman Toprakları

Ilıman iklimin hüküm sürdüğü, ormanların altındaki humuslu topraklardır. Üst alanı koyu renklidir. Bunun sebebi bitki kalıntılarıdır. Aşırı yıkanma yoktur ve humus yönünden varlıklıdir.


Podzol Topraklar

Soğuk nemli bölgelerde görülür. Yıkanma çok çok bulunduğu amacıyla mineral yönünden fakirdir. Kül rengindedir. Dünya üstünde Kuzey Avrupa, İskandinavya, Sibirya, Norveç ve İsveç gibi yerlerde görülmektedir.


Çöl Toprakları

Yıllık 200 mm’den az yağış alan yerlerde görülür. Humus yönünden fakirdir ve tarım amacıyla elverişli değildir. Nem olmadığı amacıyla kimyasal çözünme yeteri kadar gerçekleşmez. Yine yağışların yok denecek kadar az olması ve sıcaktan ötürü buharlaşmanın çok olması sebebiyle tarım amacıyla ideal topraklar değildir.


Tundra Toprakları

Bataklık şeklindeki, yetersiz topraklardır. Yazın çok sıcak bulunduğu yerlerde üstünde tundra adı verdiği yosunumsu bitkiler yetişmektedir. Humus bakımından zayıf bir içeriğe sahiptir, tarıma ideal değildir. Kanada, İskandinav Yarımadası ve Sibirya’da görülmektedir.


Kahverengi ve Kestane Renkli Bozkır Toprakları

Yıllık ortalama 250-400 mm arası yağış alan yerlerde görülür. Bozkır ikliminin yaşandığı yerlerde olan bu tür topraklar tahıl tarımı gerçekleştirme amacıyla elverişlidir.


Çernozyom (Kara) Topraklar

Sıcaklığın düşük bulunduğu ve karasal iklimin yaşandığı yerlerde görülür. Üst alanı siyahtır. Bitki gıda maddeleri yönünden varlıklı olan bu topraklar büyükbaş hayvancılık gerçekleştirme amacıyla idealdur.


Azonal (Taşınmış) Topraklar

Bunlar bizim ülkemizde de çok olan alüvyal toprakları amacıyla alan gruptur. Toprağın bulunduğu yerden yel, akarsu ya da diğer etkenlerle diğer bir yere taşınmasıyla, tekrardan biriken halidir. Genellikle akarsuların taşıdığı organik maddeleri getirdiği amacıyla tarım yönünden verimli yerlerdir. Bunlar da kendi arasında alttaki şekilde sınıflandırılmaktadır;


Alüvyal Topraklar

Çakıl, mil ve kum gibi maddeler genel olarak alüvyal ismini alır. Yüksek yerlerden yel ve yağmur gibi sebeplerle aşınarak daha aşağı yerlerde biriken topraklara alüvyal tür adı verilmektedir. Bunlar vadi tabanlarının genişlediği yerler olan deltalarda yoğunlaşmaktadır ve tarım yapılması amacıyla gerektiğince ideal alanlardır.


Lös Topraklar

Çöllerde ve yarı kurak iklimlerde görülür. Burada bitki örtüsü çok zayıf bulunduğu amacıyla yel kayaçlardan kopardığı parçaları taşıyarak diğer bir yerde biriktirir. Bu amaçla basit aşınabilen türlerdir.


Moren Toprakları

Kurup yerlerinde görülür. Buzulların getirdiği materyallerin birikmesiyle oluşmaktadır. Mineralce varlıklıdir.


Kolüvyal Topraklar (Yamaç Döküntüleri)

Dağların yamaçlarındaki topraklar yağmur ve sel suları ile taşınarak daha aşağı kısımlarda birikir. Verimli topraklardır ve genellikle üzüm yetiştiriciliği amacıyla idealdir.


Regosoller

Yine dağ eteklerindeki malzemelerin taşınması ile meydana gelen bir türdür. Ancak bu kez malzemeler kum gibi ufak yapıda olanlardır. Tarım yönünden verimlidir ve genellikle patates yetiştiriciliğinde tercih edilir.


Litosol (Taşlı) Topraklar

Taşlı topraklar ismini da alan bu tür dağın eteklerinde ince malzemelerin taşınmasından sonra geriye kalan alanıdır. Hafif olan kum gibi malzemeler taşınır ve geriye taş-çakıl gibi yapılar kalır.


İntrazonal Topraklar

İklimden ziyade bölgesel koşullara bağlı olarak şekillenen türdür. Zonal topraklar arasında adacıklar durumunda meydana gelen yapılardır. Kendi içersinde şu şekilde sınıflandırılmaktadır;


Halomorfik (Tuzlu) Topraklar

Çorak topraklar olarak da tanınan bu tür kurak ve yarı kurak bölgelerde görülmektedir. Kendi içersinde tuzlu ve alkali olmak üzere ikiye ayrılır.


Hidromorfik (Bataklık) Toprakları

Adından da anlaşılacağı üzere su seviyesi gerektiğince çok olan bataklıklardır. Taban suyu srandardı yüksektir ve aşağılara doğru havalandırması az olan yetersiz topraklardır.


Kalsimorfik Topraklar

Killi ve yumUşak kireç taşı yönünden yoğun topraklardır. Bunlar da rendzinalar ve vertisoller olmak üzere ikiye ayrılmaktadır


Toprağın Katmanları Nelerdir?

Toprak katmanları jeolojik vakitlerde oluşmuş, yerleşik topraklarda görülmesi muhasli bir olaydır. Taşınma yolu ile oluşmuş (Örneğin alüvyal) topraklarda bu katmanlara rastlanmaz.

  •     A Katmanı: En üstte yer alan bu katmanda canlılar hayat sürdürebilir.
  •     B Katmanı: Ağır metallerin, kirecin ve tuzun bol bulunduğu katmandır.
  •     C Katmanı: En altta tespit edilen ana kayaya geçişi sembolize eden katmandır. İçerisinde hem ana kayadan parçalar hem topraktan parçalar bulunur.
  •     R Katmanı: Ana kayanın yer aldığı en alt katmandır.

Konuyla alakalı bilinmesi gereken diğer bir kavram da humustur. Toprak üstünde tespit edilen bitkilerin kök kısımlarında meydana gelen çürümeler toprak içersinde yer bulurlar ve yararlı duruma gelirler. Bu sebeple humuslu topraklar verimli topraklardır.

Bitkilerin gür bulunduğu bölgelerde sıkça rastlanır ama toprağı sıksık yıkayan bir su etkeni varsa (bol yağış alan Karadeniz Bölgesi gibi) toprakta humus seviyesinda azalma olur.